هفته دفاع مقدس

تأملي در شيوه مديريت جنگ تحميلي عراق عليه ايران، از سوي امام خميني (ره) – به ويژه در سال هاي نخستين آن – الگوي منحصر به فردي از مديريت بحران هاي سياسي را نشان مي دهد. بر خلاف تصور عده اي از تحليلxadگران كه شيوه مديريت امام را فردي يا كاريزماتيك و در ارتباط مستقيم با مردم ميxadپندارند، ايشان از مديريت سيستميك نيز در مديريت جنگ استفاده كردند. مديريت سيستميك بحران هاي سياسي، الگوي رايج در واحدهاي سياسي مختلف هستند. در اين الگو، هر گونه تصميمxadگيري و مديريت بحران، در چارچوب سلسله مراتب و نظام تصميمxadگيري حاكم اتخاذ ميxadشود. در حالي كه در شرايط عادي، پروسه تصميمxadگيري مطابق فانون اساسي و قواعد رايج صورت ميxadگيرد، در شرايط بحراني مانند بروز جنگ، فرآيند تصميمxadگيري متحول ميxadشود و به صورت غير عادي در ميxadآيد.

مطالعه رفتار و عملكرد امام خميني(ره) در دوران دفاع مقدس نشان ميxadدهد كه ايشان از شيوه مزبور مديريت بحرانxadها، بيشترين بهره را براي اداره احسن جنگ به كار بردند. نمونه بارز اين نوع مديريت نيز، تأكيد خاص حضرت امام (ره) به نقش شوراي عالي دفاع بود. اين شورا كه مطابق قانون اساسي براي اداره امور جنگ تشكيل شده بود؛ نقشي اساسي در تصميمxadگيريxadهاي مرتبط با جنگ داشت. امام در سختxadترين شرايط جنگ تحميلي نيز از اين شورا سلب مسئوليت نكرد و همواره، بر تمركز تصميمxadگيريxadها در آن تأكيد داشت. براي نمونه، ايشان در بيانيهxadاي خطاب به مردم و مسئولان در سال 1359 ضمن تأكيد بر معيار بودن قانون اساسي در اعمال نهادها و مأموريت يافتن شوراي عالي دفاع ميxadفرمايند: «مسائل دفاع در شورا مطرح و رسيدگي ميxadشود و پس از تصويب، تصميم در اجرا با فرماندهي كل قواست و قواي مسلح بايد اوامر ايشان را اجرا كند».
با آن كه اين شورا، به صورت مرتب جلسه هايي را در خدمت امام تشكيل ميxadداد، اما امام به ارائه رهنمودهاي كلي بسنده و به هيچ وجه سعي نميxadكردند اختيارات آن را محدود كنند و يا به طول كامل به تصميمxadهايش جهت دهند. در چارچوب سلسله مراتب تصميمxadگيري و اجرا، امام بر رعايت سلسله مراتب و اطاعت نيروها از فرماندهان خود تأكيد ويژه اي داشتند. براي نمونه، ايشان تا جايي كه ممكن بود بر فرماندهي كل قوا از سوي بنيxadصدر (علي رغم عملكرد منفي وي) تأكيد ميxadكردند. در سطوح پايين نيز، به طور مرتب نيروهاي ارتش، سپاه، بسيج و ژاندارمري را به اطاعت از فرماندهان خود توصيه ميxadنمودند. در جريان عملكرد بنيxadصدر و مسائلي كه وي و منافقين به وجود آورده بودند (نوعي بحران در بحران) نيز، عملكرد امام بر مبناي مديريت سيستميك بود. با آن كه امام نفوذ بالايي در ميان مردم داشتند و با يك اشاره مي توانستند با بنيxadصدر برخورد كنند، اما تا زماني كه مجلس جريان قانوني عزل بنيxadصدر را طي نكرد ايشانxadاقداميxadxadxad نكردند. افزون بر شوراي عالي دفاع، مجلس شوراي اسلامي دومين نهادي بود كه در جريان مديريت جنگ نقش داشت. در اين حوزه نيز، سياست امام تنها نظارت بر عملكرد مجلس بود و ايشان به اين عملكرد اهميت خاصي ميxadدادند. اما در كنار مديريت سيستميك جنگ كه از سوي دو نهاد ياد شده و با نظارت ايشان صورت مي گرفت، مديريت كاريزماتيك بحران هاي سياسي، الگوي دوم مديريت امام بود كه در نوع خود سابقه نداشت. اين نوع مديريت بر ماهيت و نوع رابطه امام با توده هاي مردم كه تحت تأثير كاريزما و محبوبيت بالاي ايشان قرار داشت، مبتني بود. برآيند چنين مديريتي، حضور تعيينxadكننده نيروهاي مردمي -به ويژه سپاه و بسيج- در جبههxadهاي جنگ بود و در نهايت اين نيرو در عقب راندن نيروهاي عراق از خاك ايران، نقش اصلي را ايفا كرد. بنا بر اين ميxadتوان گفت كه الگوي مديريت كاريزماتيك امام، بر آموزهxadهاي ديني و روانxadشناختي مردم ايران قرار داشت. ايشان با بهرهxadگيري از اصول روانxadشناختي سعي ميxadكردند آرامش كشور و ملت را در شرايط حاد بحراني حفظ كنند. البته، بايد يادآور شد كه به خوبي نيز در اين كار موفق شدند. ايشان در همان آغاز جنگ طي صحبتxadهايي خطاب به مردم ايران فرمودند: «اين يك دزدي آمده است يك سنگي انداخته و فرار كرده، رفته است سر جايش، ديگر قدرت اين كه تكرار بكند انشاء الله ندارد. من به ملت ايران سفارش مي كنم كه چند جهت را ملاحظه كنند. يك جهت اين كه خونسردي خودشان را حفظ كنند و ابداً توجه به اين معنا كه يكي قضيهxadاي واقع شده است (و واقعاً واقع نشده قضيهxadاي) توجه نكنند به اين معنا، يك وقت اغتشاشي بار نيايد»
از سوي ديگر، امام توانستند با استفاده از نفوذ خود در ميان مردم و با بهرهxadگيري از باورهاي دينيxadشان، به بهترين وجهي آنها را براي حضور در جبههxadهاي جنگ بسيج كنند.
«و اينجانب اولاً به ملت ايران هشدار ميxadدهم كه خود را مهيا كنند و اسلحهxadهاي خود را آماده كنند و به حال آمادهxadباش باشند كه اگر خداي نخواسته محتاج بسيج عمومي شد و امر به جهاد مقدس عمومي داده شد، فوراً به ميدان رفته و از دين خدا و كشور اسلامي دفاع نمايند»
به اين ترتيب، تركيبي از دو سبك مديريت بحرانxadها -مديريت سيستميك و مديريت كاريزماتيك- بود كه توانست جلوي تجاوز عراق به ايران را بگيرد و الگوي منحصر به فردي را از امام به ميراث بگذارد.